Türkoloji Qurultayın 100 illiyi: Türk dünyasında ortaq terminoloji məkan və Azərbaycan dilinin rolu
XXI əsrdə rəqəmsallaşmanın və beynəlxalq elmi əməkdaşlığın genişlənməsi, türk dillərində terminoloji sistemlərin standartlaşdırılması və ortaq elmi ünsiyyət imkanlarının artırılması məsələlərini xüsusilə aktuallaşdırmışdır. Türk dillərinin qohumluğuna və struktur yaxınlığına baxmayaraq, terminoloji sistemlərdəki fərqlər elmi informasiya mübadiləsində çətinliklər yaradır. Bu problemlərin tarixi köklərinin öyrənilməsində 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın irsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Prezidentinin 2025-ci il 22 oktyabr tarixli Sərəncamı ilə Qurultayın 100 illik yubileyinin qeyd olunması və bu hadisənin Türk Dövlətləri Təşkilatının Qəbələ Bəyannaməsində əksini tapması, tarixi irsin müasir elmi kontekstdə dəyərləndirilməsinin zəruriliyini bir daha göstərir.
Müasir türk dilləri genetik qohumluğa və ortaq mədəni irsə malik olsa da, terminoloji sistemlərdə ciddi fərqlər müşahidə olunur. Eyni anlayışlar müxtəlif dillərdə fərqli terminlərlə ifadə olunduğundan, elmi mətnlərin tərcüməsi və akademik kommunikasiyada bəzi maneələr yaranır. Türk dövlətləri arasında elm, texnologiya və təhsil sahələrində əməkdaşlığın dərinləşməsi, ortaq elmi-kommunikativ infrastrukturun inkişafını zəruri edir. Bu baxımdan terminoloji inteqrasiya, Türk dünyasının intellektual birləşməsinin vacib komponenti kimi qəbul edilir. Ortaq terminoloji məkan ideyası milli terminoloji sistemlərin ləğvini nəzərdə tutmur; əksinə, milli xüsusiyyətləri qorumaqla qarşılıqlı anlaşmanı və elmi informasiya mübadiləsini gücləndirməyi hədəfləyir.
Bu prosesdə qədim türk mənşəli ortaq leksik fond əsas rol oynayır. Tarixi yazılı abidələrdən bu günə qədər müxtəlif türk xalqlarının terminologiyasında ortaq köklərin mövcudluğu, müasir termin yaradıcılığında böyük potensial yaratır. Ortaq köklərdən istifadə terminlərin tanınmasını asanlaşdırır, lakin eyni kökdən fərqli semantik modellərlə yaradılan terminlər avtomatik olaraq eyni məzmun daşımır. UNEC-də aparılan tədqiqatlar və elmi müzakirələr, Azərbaycan dilinin bu ortaq terminoloji təcrübədəki yerini və Qurultayın irsini müasir tələblərə uyğunlaşdırmaq istiqamətində mühüm addımlar atmaqdadır. Bu yanaşma, türk dünyasında elmi dilin vahidliyini təmin edərək, beynəlxalq əməkdaşlığın səmərəliliyini artırmağa yönəlmişdir.